انجمن مجازی

آتوسا حصاركي            جمعه23فروردين1387ساعت:19:49

در شعراول بی انکه بخواهد وارد پیچیدگی خاصی شود ( من مخاطب عام ) با دغدغه های شاعری که در میان جمع تنهاست آشنا می شوم شاعری که اگر خواهد نشود رسوا؛ باید همرنگ جماعت شود ... به همین سادگی . اما با شروع زیبای شعر توقع من نوعی بالاتر از این می شود که در اواسط شعر شاعرانگی اثر تبدیل به گلایه ای ساده شود .

پيام سيستاني           يكشنبه 25فروردين1387ساعت:5:58

به بهانه ی نگاهی به شعر های دوست خوبم مهرداد سنجابی
راست آن است که بسياری از دوستان به نقد " وبلاگ شهری " با نگاهی سخت کوشانه نمی نگرند و بسيار زورکی ، تفنن وار ، چند پهلو و "خوش و بشانه " به آن می نگرند . انگار وبلاگ شهر جايی چونان پارک شهر است . تنها به درودی و بدرودی بسنده می کنند و از دور يا سری تکان می دهند و يا دستی . از جان و درونمايه ی بسياری از پيغام های وبلاگ شهری به آسانی می توان نويسندگان پيغام ها را بخش بندی کرد . بخشی به جای زحمت خواندن متن ها به خواندن پيغام ها بسنده می کنند و سپس با توجه به فضای بيشتر پيغام ها چيزی می نگارند . بخشی ديگر نه متن را می خوانند و نه پيغام ها را . بخشی با توجه به پرونده ی نويسنده از دانسته های خود چيزی بسيار کلی می نويسند . بخشی ديگر آدم هايی حسابگرند ، حساب دوستی ها و رفاقت ها را از هنر و هنرمند جدا می کنند و در نهايت هم در بيشتر مواقع کفه ی دوستی ها بر هنر می چربد و حرف راست را به ديگران وا می گذارند . بعضی ها هم با توجه به پيغام حريف پيغامی را بر می گزينند . اگر پيغام حريف مهربانانه باشد پيغام او نيز همانگونه است اما اگر نباشد دعوا بر سر هيچ آغاز می شود .تنها اندک بزرگوارانی را می توان يافت که راست کرداری هنرمندانه را با آگاهی خويش در هم می تنند و به دور از هر گونه رنگ و ريايی به نقد اثر می پردازند .
اينها را عرض کردم تا بگويم اگر دوستان نقد در تارنماهای همديگر را جدی نمی گيرند لااقل در جايی چونان انجمن مجازی زمان و توان بيشتری را بگذارند و راست تر با همديگر برخورد کنند وگرنه اينجا هم تفاوت زيادی با تارنما های ما نمی کند و زحمت دوستانی که بی هيچ ادعا و چشمداشتی اين تارنما را می گردانند به هدر می رود . .. بگذريم .

شعر سنجابی را می توان در گستره ی شعر متعهد جای داد و بررسی کرد . شعری آرمانخواه و ستيزه گر . شعری که در پی آن است تا در پی بازگويی چيزی باشد ، چيزی که شاعر راز چيستی اش را می داند و تنها می خواهد رازش را آآشکار کند . به گمان من شعر متعهد را می توان دشوار ترين نوع شعر ناميد ، چرا که اين نوع شعری دشوار ، چند سويه ، گريزنده و خطرنکی ست . خطرناک از آن روی که به راه رفتن بر پرتگاهی بر کمرگه زبان می ماند و نيز به شمشيری بران و دو دم ، شمشيری که هم می تواند بر فرق زشتی های ، ديوْدمی ها و کژی های زيستن فرود آيد و هم برای سراينده اش خطر ساز شود و او را به وادی شعار زدگی در افکند و جان زبان را از جوهره ی نژاده ی آفرينش تهی کند و دل به واژگانی بی چهره ، رنگ و رو رفته و بی تپشی بسپارد . واژگانی که نه برامده از سنگلاخ های زيستن باشند و نه به در کشيده از نهان زبان . به گمان بنده همانگونه که سياست در ذات خويش چيزی ارزشمند است شعر متعهد نيز به ذات چيزی ارزشمند است . همانگونه که با رفتار های رياکارانه ی سياست پيشگانی نا راست کردار چيزی از ارزش سياست کاسته نمی شود همانگونه نيز نمی توان به بهانه ی شعارزدگی و کم مايگی شعری ، شعر متعهد را کم بها ناميد .

تا هر آنگاه که در گوشه ای از " آوردگاه زيستن " نابرابری ، آهی در تهيگاه دلی می کارد شعر متعهد نيز به زيستن خويش ادامه می دهد . تا هرآنگاهی که کپری ، شاليزاری ، کوهی ، کومه ای ، چارقی ، تيشه ای ، دشتی ، اسبی ، خويشی ، خيابانی ، کارخانه ای ، حصيری ، و... ميراث دار زخمی کهنه است شعر متعهد نيز هست . تا هرآنگاهی که کسی بر گرده های کسی شلاق می زند شعر متعهد نيز هست . تا هر آنگاهی که نوجوانی در نوجوانی خويش پير می شود شعر متعهد نيز هست . تا هرانگاهی که مادری هر بامداد گوری ناديده را می بويد و پدری هر شامگاه سر بر سنگی غريب می کوبد شعر متعهد نيز هست . تا هر آنگاه که دوشيزه ای پير تنها با دستمالی يادگاری از دلداده اش عشقبازی می کند شعر متعهد نيز هست . تا هنگامی که بغضی ، آهی ، غمی و اندوهی سايه بر شور زيستن می افکنند شعر متعهد نيز هست . تا هر آنگاهی که چگونه عشق ورزيدن آدمی پشت ديوارهای سنگی زندانی باشد شعر متعهد نيز هست . تا هرآنگاه که بوی تند عرق در صف های دراز نان مشام آدمی را بيازارد شعر متعهد نيز است و نيز تا هنگامی که لبخند های آدمی در چين و چروک اخم هايش پنهان باشد شعر متعهد چونان فريادی بلند بر سر زندگی فرود خواهد آمد . فريادی که به رستاخيز واژگانی برای برابری خواهی می مانند و چونان سربازانی سر به زير در جانپناه زبان قد می کشند و بر می خيزيند .

شعر متعهد اما با شعر پرخاشگرانه و شعرزده متفاوت است چراکه تعهد شعر او نخست به جوهره ی زندگی و سپس زبان است . براستی مرز شعر متعهد با شعرزدگی در کجاست و آيا می توان هر شعری را به صرف آنکه ستيزه جويانه است شعر متعهد ناميد ؟ به گمان بنده پيش از آنی که ما شعری را متعهد يا غير متعهد بناميم بايد در شعر بودن او ترديدی نداشته باشيم . ينی اين که به هر تعريفی از شعر دلبسته باشيم شعر باشد ، ناب باشد ، تازه باشد و ژرف . برای نمونه می توان از دو شاعرمعاصر در ادبيات ما نام برد. دو شاعر نامداری که هر دو ستيزه گر و دادخواه اند ، يکی احمد شاملو و ديگری سياوش کسرايی ، اما تفاوت های زيادی بين شعر اين دو شاعراست . کسرايی در بسياری از شعر هايش به شعار پهلو می زند و شاملو بسيار کم اجازه می دهد که شعرزدگی جوهره مندی شعرش را کمرنگ کند . دستمايه ی هر د و در شعر مردم و رنج هايشان هست اما شاملو از رنج های مردم شعر می سازد و کسرايی رنج های مردم را شعر می دهد.

در گستره ی ادبيات همپهلوی ما می توان از چهار شاعر بزرگ نام برد که هرکدامشان به گونه ای سمبل شعر متعهد در ديار خويشند ،" شاملو" درگستره ی شعر ايران ، " ريتسوس " در يونان ،" ناظم حکمت " در ترکيه و " شير کو بی کس" ، در ادبيات کردستان . با اين تفاوت که ادبيات کردستان در جغرافيای چند کشور بخش شده است اما آبشخور و گستره ای مشخص به نام ادبيات کرد دارد که به خوبی می توان ويژگی های آن را در شعر های " شير کو بی کس "، عبدالله پشيو و ديگران ديد . ادبياتی سرزنده با فضايی دست نخورده و شورآفرين . ادبياتی که ريشه در تاريخ بلند رنج های سرزمين مادری سنجابی دارد .

به گمان من اگر سنجابی و ديگر دوستان کرد بتوانند پلی بين ادبيات امروز ايران و نيز جهان ناشناخته ی ادبيات و زبان کردی بزنند و سپس بی هيچ واسطه ای خود را به دل زيستن و زبان پرتاب کنند می توانند ميراث دار نوعی از طراوت زبانی با دو جهان تازه شوند و شعری با فضايی تازه بيافريند . شعری که ويژگی ها و سمت و سوهايی ديگر با فضايی ديگری داشته باشد . به گونه ای ديگر اگر سنجابی بتواند بين " شير کو بی کس " و شاملو پلی استوار بسازد هم شعر هايی تازه و ماندگاری می آفريند و هم می تواند واسطه ای برای همبو شدن ديگران با فضاهای تازه ی شعر آن ديار شود . از ياد نبريم که ادبيات امروز کردستان يکی از جاندارترين و سرزنده ترين رودخانه های جاری ادبيات ماست . ادبياتی که گاه با زبان کردی گردنفرازی می کند و گاه در زبان پارسی جان می گيريد . شعر کردی نيز چونان موسيقی اش سرشار از دم بخشی و ناشناختگی های سرمستانه است .

بر هيچکس پوشيده نيست که شيوه ی چينش واژگانی و يا تقطيع ريتميک شعر سنجابی بر بنياد شعر شاملويی بنا نهاده شده است . حتی خود او نيز اين دلبستگی را پنهان نمی کند تا آنجايی که در شعری به نام :" همزاد " می گويد :
میشناسمت
همزادمنی انگار
هق هق درماندگی مادر بودی ٬ در لحظه های بی ترحم کودکی
و طعم تلخ نان
درسفره سوت وکور تنهایی
و پدر ٬ چرای بزرگ همیشه !!!
دل ضربه های گنگ نوجوانی بودی
در کوچه های چرکمرده عشق
ونگاه عسل پوش دختری
که خطوط چهره اش راازخاطر برده ام
همگام تنهایی ام ٬ درشبهای شورانگیزمکاشفه
شبهای کتاب و شعر وشیفتگی
ولذت بیمانند سینما و خیالپردازیهای عزیزعاشقانه اش ...
شاملو٬ که شاه بیت همیشه هایم بود
و کیمیایی٬ که کیمیای نوجوانی ام .

از ياد نبريم که نه گفتن شعربه شيوه ی شاملو به تنهايی برای شاعری کاستی می آورد و نه برجستگی . به گمان من شيوه ی برخورد شاعر با زبان می تواند کاستی ها و يا برجستگی ههای شعر را آشکار سازد . برای نمونه در بسياری جاها سنجابی از پس زبان برامده و شعر های خوبی آفريده و در جاهايی نيز تنها در رويه ی زبان درغلطيده و به لايه های زيرين زبان راهی نبرده است . از نمونه های پيروزمندانه او می توان به شعر : " مرگ شاعر " اشاره کرد که بنده اين شعر را نمونه می آورم :
نه خیابان بی عبور ماند
نه دریا خشمش را به ساحل بخشید
نه کوه به خود لرزید.
نه ستاره ای فروچکید
نه ابری پاره پاره شد!
تنها
مشتی واژه ٬ رخت عزا پوشیدند
عاشقانی گریه سردادند
و روزنامه های محلی تیتر زدند:
شاعری پرنده شد
تعدادی شعر ٬به فریاد بدل نمی شوند
تعدادی فریاد ٬ به شعر .
و رنجی که تا همیشه ناسروده ماند...

در اين شعر سنجابی ، با اشياء و زبان برخوردی هنرمندانه دارد و هر شعر سطری از زندگی ست که جانی تازه و زيستنی دوباره می گيرد بی آنکه شاعر در پی توصيف و نيز توضيح چيزی باشد . او تنها نشان می دهد و فضايی تازه را برای زبان می آفريند تا واژگان در هوايی تازه نفس بکشند و ببالند . هوايی که ديگر شاعر حضور خويش را بر تصاحب واژگان از ياد می برد و در پی پنهان کردن خويش پس پشت واژگان نيست بلکه هر واژه موجودی زنده است که با همنفس شدن با ديگر واژگان در پی آفرينش جهانی ديگرند . جهانی که ميراث دار تعهد هنرمندانه ی شاعر ند . اما در جاهايی ديگر سنجابی زبان را از ياد می برد و بيشتر به حضور خود بر زبان پای می فشارد و اين پای فشردن خودخواسته به خفگی واژگان ، تصاوير و نيزکم خونی و کم توانی شعر می انجامد. به گونه ای ديگر سنجابی گاه بی حوصله می شود و ساده ترين راه يعنی ساختن تصاوير توصيفی را پيشه می کند تا جايی که حتی ايجاز و فشردگويی را به درازگويی می کشاند و شعری زيبا و پرمايه را با بکارگيری افراطی ترکيب های همسان و توصيفی به شعری توضيحی مبدل می سازد و تصاوير و بند های جاندار شعر را با اين ترکيب ها کم اثر و خفه می کند . چرا که او نشان داده است اگر به آسانی می تواند از چيز هايی فراموش شده و موضوعات روزمره شعر هايی خوب بسازد و چنگ در جاهايی ارجمند زبان بيندازد . از سوی ديگر در بررسی شعر هايش به اين نکته نيز پی بردم که اگر کم حوصله باشد به آسانی نيز ژرف ترين دستاورد های زبانی اش را با بی حوصلگی زير تصويری کم جان مدفون می کند .

نمونه در همين دو شعر :
اين روز های ساکت بی پنجره / اتاقی متروک / بی دردی مردم / واژهای حسود بی خاصيت / روزمرگی تقدير/ سودای هزار نقش و رنگ ابلهان / روز های بی حوصله / روزمرگی تقدير سرزمينم / آفتابزدگی پر شيار / نوازش عبور رهگذران / زير بنای شکوهمندی فردا / سفری غارت عشق / برکت بی انتها / بی رحمی هجوم براده و آهن / آغوش گشوده ی ميزبان / آوار ويرانگر مرگ / سال های سياه تحمل و...
که بيشتر اين تصاوير ساختی يکدست و يکنواختی دارند و گاه نيز به آسانی می توان بخشی از ترکيب ها را حذف کرد بی آنکه به ساخت ترکيب لطمه ای وارد شود .

در هر روی شعر سنجابی پيوند های زيادی با جان شعر خوان من دارد . شايد راز اين پيوند دردهای مشترک و نيز رنج های بی پايان سرزمين مادری مان باشد . سرزمينی که سنجابی در پی آن است تا با شعر بخشی از اين رنج های بيکران را در کام من بچکاند و همواره ياداوری کند که ما مردم سرزمينی هستيم که در درازنای زمان با اندوه زيسته اند و تاريخ ما ريشه در رنج هايی استخوان سوز دارد . رنج هايی که حتی سرنوشت فرزندان نيامده مان را نيز رقم زده اند.